Ảnh minh họa
Từ kiểm soát ô nhiễm đến tái cấu trúc giao thông
Áp lực thay đổi không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Với mật độ phương tiện thuộc nhóm cao nhất cả nước, Hà Nội thường xuyên đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí vượt ngưỡng cho phép. Trong đó, xe máy chạy xăng - phương tiện chiếm tỷ trọng lớn được xác định là một trong những nguồn phát thải chính.
Theo chuyên gia giao thông đô thị Nguyễn Xuân Thủy, việc hạn chế xe máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch là xu hướng tất yếu của các đô thị lớn. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng nhất không phải là cấm hay không cấm, mà là lộ trình và giải pháp thay thế. Nếu giao thông công cộng chưa đáp ứng được nhu cầu đi lại, việc hạn chế xe máy sẽ tạo ra áp lực rất lớn lên đời sống người dân.
Ở góc độ quy hoạch, TS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội cho rằng việc chuyển đổi giao thông xanh phải gắn với tái cấu trúc không gian đô thị. Khi giảm phương tiện cá nhân, thành phố cần phát triển đô thị theo mô hình giao thông công cộng (TOD), tăng mật độ dân cư quanh các tuyến metro, giảm nhu cầu di chuyển xa.
“Chuyển đổi giao thông không chỉ là thay phương tiện xăng bằng phương tiện điện, mà là tổ chức lại không gian đô thị và thói quen di chuyển của người dân”, ông nhấn mạnh.
Không chỉ là chuyện đổi xe
Việc hạn chế xe máy xăng không đơn thuần là thay đổi phương tiện, mà kéo theo một chuỗi tác động kinh tế sâu rộng.
Trước hết là chi phí chuyển đổi đối với người dân. Một chiếc xe máy điện hiện nay có giá từ vài chục đến gần trăm triệu đồng. Đây là mức không hề thấp so với thu nhập của nhiều hộ gia đình. Ngoài ra, hệ thống trạm sạc, tuổi thọ pin và chi phí thay thế cũng là những yếu tố khiến người tiêu dùng còn cân nhắc.
Không chỉ người dân, nhiều nhóm lao động phụ thuộc trực tiếp vào xe máy cũng chịu tác động lớn như shipper, xe ôm công nghệ, tiểu thương. Nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp, chi phí chuyển đổi phương tiện có thể làm giảm thu nhập của một bộ phận lao động đô thị.
Theo chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Minh Phong, trong giai đoạn trước mắt, Hà Nội nên ưu tiên kiểm soát và tiến tới loại bỏ các phương tiện xe máy chạy xăng đã quá niên hạn sử dụng, có mức phát thải cao vượt quy chuẩn cho phép. Cùng với biện pháp quản lý hành chính, Nhà nước cần triển khai các chính sách hỗ trợ tài chính đủ mạnh như miễn, giảm thuế và phí, hỗ trợ trực tiếp một phần chi phí khi người dân chuyển đổi sang phương tiện điện; đồng thời có sự tham gia của doanh nghiệp trong việc đưa ra các chương trình ưu đãi, giảm giá, hỗ trợ trả góp để giảm gánh nặng tài chính cho người dân.
Ông cũng cho rằng lộ trình hạn chế và tiến tới cấm xe máy chạy xăng cần được thiết kế theo từng giai đoạn phù hợp, tránh tạo ra những cú sốc đột ngột về tâm lý và kinh tế đối với xã hội, đặc biệt là nhóm người lao động có thu nhập trung bình và thấp đang phụ thuộc nhiều vào xe máy để mưu sinh.
Đối với việc kiểm soát phương tiện đi vào vùng phát thải thấp, theo TS Nguyễn Minh Phong, trong thời gian đầu nên áp dụng hình thức nhắc nhở, tuyên truyền là chính, sau đó mới từng bước áp dụng các biện pháp xử phạt với mức tăng dần theo thời gian. Mức độ kiểm soát cần tương ứng với mức độ hoàn thiện của hạ tầng giao thông công cộng, hạ tầng trạm sạc và khả năng tiếp cận phương tiện điện của người dân.
Song song với các biện pháp hạn chế phương tiện phát thải cao, thành phố cần đẩy nhanh phát triển hệ thống giao thông công cộng đồng bộ, thuận tiện và có tính kết nối cao giữa metro, xe buýt, xe buýt điện và các phương tiện trung chuyển. Khi giao thông công cộng đủ thuận tiện, chi phí hợp lý, người dân sẽ chủ động giảm sử dụng phương tiện cá nhân, khi đó chính sách giao thông xanh mới có thể thực hiện một cách bền vững.
Ở góc độ quản lý xã hội, TS Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh công tác tuyên truyền, truyền thông chính sách và đánh giá tác động thường xuyên có vai trò đặc biệt quan trọng nhằm tránh việc triển khai chính sách theo hướng áp đặt hành chính, dễ gây phản ứng trong xã hội. Các ý kiến phản biện từ người dân, doanh nghiệp và chuyên gia cần được lắng nghe, phân tích trên cơ sở dữ liệu và bằng chứng khoa học để điều chỉnh chính sách phù hợp với thực tiễn.
Bên cạnh đó, mục tiêu bảo vệ môi trường cần được thực hiện một cách đồng bộ, không chỉ tập trung vào phương tiện giao thông mà còn phải kiểm soát các nguồn phát thải khác từ hoạt động xây dựng, sản xuất, sinh hoạt đô thị. Thành phố cần có một bộ phận chuyên trách theo dõi, đánh giá định kỳ và công khai kết quả các biện pháp giảm phát thải, làm cơ sở khoa học và thực tiễn để điều chỉnh lộ trình hạn chế xe xăng và triển khai các vùng phát thải thấp trong thời gian tới.
Điều kiện tiên quyết của chuyển đổi
Một chính sách lớn chỉ có thể thành công khi đạt được sự đồng thuận của người dân. Trong trường hợp của Hà Nội, đây là thách thức không nhỏ.
Nhiều người dân ủng hộ chủ trương giảm ô nhiễm, nhưng lo ngại về tính khả thi khi hệ thống giao thông công cộng chưa thực sự thuận tiện. Hiện nay, mạng lưới metro còn hạn chế, xe buýt chưa phủ kín, thời gian di chuyển bằng phương tiện công cộng chưa cạnh tranh với xe máy cá nhân.
Không chỉ là câu chuyện chính sách, việc chuyển đổi này còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Anh Nguyễn Văn Tuấn (phường Hai Bà Trưng) cho biết: “Nếu cấm xe xăng thì người dân chắc chắn phải đổi sang xe điện hoặc đi phương tiện công cộng. Nhưng điều mọi người quan tâm là chi phí đổi xe, chỗ sạc và việc đi lại có thuận tiện hay không. Nếu phương tiện công cộng thuận tiện thì người dân sẽ ủng hộ”.
Chuyển đổi giao thông xanh không chỉ là thay đổi phương tiện mà còn là tái cấu trúc kinh tế đô thị. Khi phương tiện cá nhân giảm, không gian đô thị có thể được tái phân bổ cho giao thông công cộng, người đi bộ, xe đạp và các hoạt động dịch vụ, từ đó tạo ra giá trị kinh tế mới cho đô thị.
Tuy nhiên, để chính sách khả thi, cần thực hiện đồng thời nhiều giải pháp như phát triển giao thông công cộng, hỗ trợ chuyển đổi phương tiện, phát triển hạ tầng sạc, áp dụng các công cụ kinh tế như phí phát thải, ưu đãi thuế cho phương tiện điện và truyền thông chính sách rõ ràng.
Chuyển đổi giao thông xanh là xu hướng tất yếu, nhưng để chính sách đi vào cuộc sống, bài toán không chỉ nằm ở mệnh lệnh hành chính, mà nằm ở lộ trình, hạ tầng thay thế và sự đồng thuận của người dân. Khi ba yếu tố này được giải quyết mới có thể tiến tới một hệ thống giao thông xanh, hiện đại và bền vững.
Trung tâm VHTT&TT (HNM)