Từ tờ mờ sáng, khi mặt hồ còn phủ hơi sương, những người làm trà sen đã có mặt tại các đầm sen để thu hái hoa. Sen dùng để ướp trà phải được hái khi bông còn khép hờ, chưa kịp bung nở hết để giữ trọn hương thơm tinh khiết. Mùa ướp trà sen Tây Hồ thường kéo dài từ tháng 6 đến tháng 8 hằng năm, gắn với thời điểm giống sen Bách Diệp nở rộ.
Sen Bách Diệp Tây Hồ từ lâu được xem là loại sen đặc trưng, bông to, nhiều lớp cánh, hương thơm ngọt dịu, thanh thoát. Chính hương sen ấy đã làm nên nét riêng của trà sen Tây Hồ, khiến sản phẩm này trở thành một đặc sản được nhiều người tìm mua mỗi khi vào vụ.
Sau khi hoa được đưa về, công việc tách gạo sen bắt đầu. Đây là một trong những khâu đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn nhất. Người thợ phải nhẹ nhàng tách từng cánh hoa, lấy phần gạo sen nhỏ li ti màu vàng xanh nằm sâu trong lòng bông. Đó là phần chứa nhiều tinh dầu, quyết định hương thơm của trà.
Công đoạn lấy gạo sen được coi là khó nhất trong quy trình làm trà sen.
Không khí làm việc tại các cơ sở sản xuất vì thế luôn khẩn trương. Người tách gạo sen, người sàng trà, người chuẩn bị khâu ướp, sấy, đóng gói sản phẩm. Vào mùa cao điểm, nhiều hộ sản xuất phải thuê thêm lao động thời vụ để kịp đáp ứng nhu cầu thị trường. Với nhiều lao động địa phương, đây là nguồn việc làm quan trọng trong thời gian nông nhàn, giúp tăng thêm thu nhập cho gia đình.
Công việc tuy không nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự cẩn thận trong từng động tác. Chỉ cần mạnh tay, gạo sen dễ bị dập, hương sen cũng không còn giữ được trọn vẹn. Bởi vậy, nhiều người làm nghề cho rằng làm trà sen trước hết phải có sự nhẫn nại, sau đó mới đến kỹ thuật.
Theo các nghệ nhân, để làm ra một mẻ trà sen đúng chuẩn, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: Chọn trà, tách gạo sen, ướp hương, sấy khô. Trà thường được dùng để ướp là trà xanh Tân Cương, Thái Nguyên. Gạo sen sau khi tách được trộn xen kẽ với trà, ủ qua đêm để hương sen thấm dần vào từng sợi trà. Sáng hôm sau, trà được đem sao khô, lọc bỏ lớp gạo sen cũ rồi tiếp tục thay bằng lớp gạo sen mới.
Các nghệ nhân phải thử trà, nếu đã đạt chuẩn mới giao cho khách.
Quy trình ấy được lặp đi lặp lại nhiều lần. Để có được một mẻ trà sen đạt chuẩn, người làm nghề phải thực hiện từ 5 đến 7 lần vào hương, xen kẽ với các lần sấy. Có loại trà sen cao cấp cần tới 1.500 đến 2.000 bông sen mới làm ra được 1kg trà. Toàn bộ quá trình có thể kéo dài khoảng 21 ngày, với nhiều công đoạn hoàn toàn thủ công.
Nghệ nhân Nguyễn Thị Trinh Nương, phường Tây Hồ, Hà Nội cho biết: “Làm trà sen không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Mỗi công đoạn đều cần sự chính xác, nhưng điều quan trọng hơn cả là cái tâm của người làm nghề. Trà sen Tây Hồ vẫn được nhiều gia đình gìn giữ theo phương pháp cổ truyền, không dùng hương liệu, không có sự can thiệp của máy móc trong những khâu quan trọng. Hương thơm của trà đến hoàn toàn từ gạo sen tự nhiên. Vì vậy, mỗi mẻ trà là kết quả của sự công phu, kiên trì và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ".
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch và nhu cầu sử dụng các sản phẩm đặc sản, trà sen Tây Hồ ngày càng được nhiều khách hàng trong và ngoài nước biết đến. Giá trị kinh tế từ sản phẩm này cũng từng bước được nâng lên, giúp các hộ làm nghề có thêm điều kiện duy trì sản xuất, cải thiện thu nhập cho người lao động.
Hiện nay, trà sen Tây Hồ vẫn được các nghệ nhân ướp trà theo phương pháp thủ công.
Tháng 8-2024, nghề ướp trà sen Quảng An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2316/QĐ-BVHTTDL. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với nghề truyền thống đã gắn bó hàng trăm năm với người dân vùng Tây Hồ. Tuy nhiên, danh hiệu ấy cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, để nghề tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Mùa sen Tây Hồ chỉ kéo dài vài tháng trong năm. Vì thế, từng ngày vào vụ đều trở nên quý giá đối với những người làm nghề. Trong nhịp lao động hối hả ấy, không chỉ có câu chuyện sản xuất, kinh doanh, mà còn có tình yêu với nghề, với hương sen, với một nét văn hóa thanh tao của Hà Nội. Qua từng mẻ trà được ướp công phu, hương sen Tây Hồ tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống người Việt.
Trung tâm VHTT&TT (QĐND)