Từ thuở cắp sách đến trường, tôi đã được dạy thuộc lòng câu ca dao ca ngợi vẻ đẹp của hoa sen, loài hoa thanh cao, biểu trưng cho Phật giáo và cũng là quốc hoa của dân tộc: Trong đầm gì đẹp bằng sen/ Lá xanh, bông trắng lại chen nhị vàng/ Nhị vàng bông trắng lá xanh/ Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Sau này, tôi có đọc được một bức thư pháp có câu mang tính triết lý của Phật giáo: “Có bùn thì mới có sen”. Vậy thì, dù bùn có hôi tanh, nhưng nếu không có bùn đen nuôi dưỡng củ sen suốt 3 mùa thì làm sao sen có thể tồn tại và ngát hương khi mùa hạ đến? Phải chăng, con người trưởng thành cũng phải trải qua những hỉ - nộ - ái - ố của cuộc đời này thì mới cảm nhận và biết trân quý hai từ “hạnh phúc”.
Trên dải đất hình chữ S, sen có ở khắp nơi. Nếu Hải Phòng được gọi là thành phố hoa phượng đỏ, thì Đồng Tháp Mười chính là thủ phủ của sen. Nhưng nhiều người Hà Nội vẫn tự hào về một giống sen mang tên “bách diệp” mọc ở Tây Hồ. Dĩ nhiên loại sen này được trồng ở nhiều nơi, nhưng sen bách diệp Tây Hồ lại có một sự tinh tế riêng mà chỉ những người thật am tường mới nhận biết được.
Theo từ điển Hán Nôm, từ “bách diệp” nghĩa là hoa lá cành trùng điệp, nhiều lớp tốt tươi. Với hoa sen, từ “bách diệp” được hiểu là giống hoa trăm cánh. Sen giống bách diệp ở Tây Hồ có màu hồng tươi và hương thơm dịu nhẹ, thanh khiết. Còn nhớ một lần tôi dừng xe bên lề đường Lê Duẩn mua bó sen mang về, một chị đi qua ghé tai nói nhỏ: “Không phải sen Tây Hồ đâu, hoa quỳ đấy”. Thú thật, đó là lần đầu tiên tôi nghe thấy cái tên “hoa quỳ”, nhưng sao nó lại giống hoa sen đến vậy? Sau này tìm hiểu mới biết đúng là có sự khác biệt giữa hai loài hoa vốn có mối liên hệ họ hàng này. Hoa quỳ có hai loại, màu hồng và màu trắng. Nếu là hoa màu hồng thì nó sẽ đậm hơn màu hồng tươi của hoa sen, cành hoa quỳ bên ngoài thâm hơn sen, cánh hoa nhọn và lòng cánh nhỏ hơn. Về tổng thể, nếu búp sen to tròn, mập và ngắn, thì hoa quỳ dài và nhọn hơn. Đặc biệt, sen Tây Hồ có mùi thơm vượt trội nên thường được dùng để ướp trà, còn hoa quỳ thì có mùi nồng và hắc...
Mùa sen về, gió hồ Tây mơn man, phảng phất hương thơm thoang thoảng từ các đầm sen. Trong một ngày cuối tuần thủng thỉnh, con đường nhỏ ven hồ như đông đúc hơn ngày thường. Bình minh ló rạng, những bông sen tỉnh giấc thắp sáng mặt hồ. Lá sen đẫm nước xòe ra như những chiếc ô nhỏ phủ xanh mặt nước. Ven đầm, nhiều người đi tập thể dục dừng lại túm tụm đợi chiếc thuyền nhỏ chở đầy sen tươi cập bờ. Cái thú của người chơi sen, yêu sen Tây Hồ là được tự tay lựa những bông sen tươi rói vẫn còn đọng những giọt sương đêm long lanh trên búp.
Hà Nội tuy là thành phố 12 mùa hoa, nhưng sen luôn có vị trí riêng. Sen cứ lớn lên, vươn mình khoe sắc từ trong lớp bùn mà vẫn đẹp lung linh, quyến rũ lạ thường. Sen trang trí trong phòng khách làm ấm cúng không gian gia đình, sen có mặt ở sảnh các tòa nhà cơ quan, khách sạn như truyền thêm năng lượng cho một ngày mới. Thư thái bên sen, thưởng thức một chén trà sen nóng hổi, nhắm mắt lại và tưởng tượng, chúng ta như đang lạc vào một thế giới tâm linh thoang thoảng mùi trầm quyện với hương sen tinh khiết, tiếng chuông chùa ngân vang đâu đó làm tâm hồn tĩnh lặng, khoan thai.
Theo quan niện Phật giáo, sen hội tụ 8 đặc tính. Đó là, vô nhiễm: Dù mọc lên từ bùn nhưng không mang mùi hôi tanh của bùn. Trừng thanh: Chỗ nào có sen mọc thì chỗ đó nước không bao giờ đục. Kiên nhẫn: Củ sen nằm trong bùn chờ đợi khi hội tụ đầy đủ nhân duyên thì sẽ nảy mầm. Viên dung: Những cánh hoa bao bọc đài sen tròn trịa, tiêu biểu cho tính viên giác của mỗi chúng sinh. Thanh lương: Giữa mùa hạ hoa sen vẫn bất chấp nóng bức mà vươn mình mọc lên. Hành trực: Thân sen (cọng) luôn ngay thẳng. Ngẩu không: Cọng hoa sen rỗng nói lên bản tính hỷ xả của người tu hành. Bồng thực: Hoa sen vừa có đài, vừa có cả hạt, đó là nhân quả đồng thời.
Mới sáng sớm, bó sen mua về những bông hoa còn chúm nụ, thế mà chỉ sau một đêm hoa đã nở bung khoe sắc hồng tươi rói để lộ đài sen như ruột gan chân tình với cuộc đời. Từng cánh sen rơi xuống quanh chiếc bình sứ như một bức tranh sắp đặt hoàn mỹ. Sen đẹp và thơm khi còn chúm nụ, nhưng ngay cả khi nở hết và tàn, cái hương sắc ấy vẫn tô điểm và thoang thoảng hương thơm quẩn quanh trong ngôi nhà bạn.
Do diện tích ao hồ trồng sen ở khu vực Tây Hồ có hạn nên có lẽ chỉ trực tiếp đến mua tại đầm thì mới tin tưởng chọn được giống sen bách diệp. Vả lại, sen Tây Hồ chủ yếu sử dụng để ướp trà nên để bán ra cũng rất hạn chế. Trà sen Tây Hồ từ lâu được mệnh danh là “thiên cổ đệ nhất trà”, không chỉ bởi hương vị thanh tao khác biệt mà còn là sự tỉ mỉ trong từng công đoạn tạo ra chúng. Sen được hái từ sáng sớm, khi mặt nước còn hơi sương để đảm bảo độ tươi và giữ trọn vẹn hương vị của hoa. Người ta cho trà hảo hạng vào bên trong những cánh hoa sen, bên ngoài là lớp lá sen bọc kín và buộc lại bằng lạt mềm. Từng bông trà sen khi mua về có thể bảo quản lâu ngày trong ngăn đá tủ lạnh để sử dụng dần. Nhưng với những người sành, trà sen phải là loại được ướp nhiều lần với phần lưu hương của bông sen, đó chính là gạo sen. Khi ướp kiểu này, trà sẽ đượm, hương thơm lưu giữ được lâu hơn mà không lẫn vị ngái của cánh sen.
Ướp Trà Sen.
Được suy tôn là quốc hoa, ngoài vẻ đẹp, ý nghĩa tâm linh, các thành phần của sen còn là những vị thuốc khác nhau, chữa được nhiều bệnh. Các bộ phận của cây sen còn được dùng làm nguyên liệu cho nhiều món ăn ngon, đặc biệt là hạt sen. Giữa cái ồn ã của một đô thị đông đúc là một hồ Tây thanh bình, yên ả. Ta như thả tâm hồn phiêu linh sóng sánh trong ánh bình minh, hay mơ màng cảm nhận vẻ đẹp dát vàng của hoàng hôn trên mặt hồ lăn tăn sóng. Trong không gian thoáng đãng ấy là những khoảng xanh điểm xuyết những bông sen vươn mình khoe sắc khiến không gian nơi đây càng thêm cuốn hút và chắc chắn sẽ dệt nên những ký ức khó quên.
Mùa sen về, người Hà Nội và du khách thường rủ nhau lên các đầm sen quanh khu vực Tây Hồ. Các bà, các chị diện những tà áo dài thướt tha, đủ màu sắc. Những cô gái trẻ hóa thân vào hình ảnh thôn nữ Đồng bằng Bắc bộ bên chiếc yếm đào bình dị, khoe làn da trắng nõn nà bên sắc xanh của lá, sắc hồng của sen. Dù những tấm ảnh bên sen được chụp bởi thợ ảnh chuyên nghiệp hay chỉ là tự ghi bằng điện thoại cá nhân, nhưng được tạo dáng bên sen vẫn sẽ là những bức ảnh đẹp với kỷ niệm khó quên.
Trung tâm VHTT&TT Tây Hồ